Sciezka przyrodnicza

Spis tresci:

Stanowisko "Dolina Cybiny"
Stanowisko "Ols porzeczkowy"
Stanowisko "Most w Uzarzewie"
Stanowisko "Czyżnie nad Jeziorem Uzarzewskim"
Stanowisko "Zródło"
Stanowisko "Łęg olchowo - jesionowy"
Stanowisko "Ekoton na wyspie mineralnej"
Stanowisko "zarosla wierzbowe"
Stanowisko "ochrona ptaków"




Stanowisko "Dolina Cybiny"

Cybina jest niewielką rzeką, dł. 41,6 km. Jej źródła znajdują się w okolicach Iwna, do Warty uchodzi w Poznaniu. Płynie ona w rynnie bardzo wyraźnie wciętej w wysoczyznę, która miejscami jest wyniesiona ponad dno doliny o 30m.
Silne zagłębienie Doliny Cybiny sprawia, iż dzięki stromym zboczom jej granice są wyraźnie widoczne w terenie. Przyczynia się ono także do silnego zróżnicowania warunków środowiskowych i nadaje jej wyjątkowe walory przyrodnicze, krajobrazowe, turystyczne i dydaktyczne.
Unikalna przyroda Doliny Cybiny zachowała się do dnia dzisiejszego w niemal naturalnym stanie, dlatego naszym obowiązkiem jest ochrona i niedopuszczenie do bezmyślnej dewastacji tej perły wielkopolskiej przyrody.
Zachęcamy do korzystania ze ścieżki przyrodniczo - dydaktycznej i szlaku turystycznego, pokazujących jej najpiękniejsze zakątki.

[spis treści]

 


Stanowisko "Ols porzeczkowy"

Należy wiedzieć, że...
... na siedliskach podmokłych, gdzie woda w podłożu jest nieruchoma ( czyli stagnuje), a wody gruntowe przynajmniej okresowo ukazują się na powierzchni, rozwijają się lasy utworzone przez olszę czarną, zwane olsami lub olesami.
Odznaczają się charakterystyczną, " kępiastą" budową. Wahania poziomu wody gruntowej sprawiają, że u nasady pni olch wyrastają korzenie przybyszowe, wokół których gromadzi się próchnica i muł, tworząc niewielkie wzniesienia. Zagłębienia pomiędzy kępami są zazwyczaj podtopione lub wilgotne.
Charakterystycznym dla tych lasów krzewem jest porzeczka czarna, dziki przodek porzeczek uprawianych w ogrodach.
Olsy są dość podobne do łęgów olchowo - jesionowych i granica pomiędzy nimi nie jest wyraźna.

Można tu zaobserwować...
...bardzo dobrze zachowany fragment olsu, o typowej, kępiastej strukturze i rosnącymi gdzieniegdzie porzeczkami czarnymi. Choć olcha jest pospolitym drzewem, rzadko spotyka się olsy o pierwotnym charakterze, które oparły się niszczącemu działaniu człowieka.

Porzeczka czarna ( Ribes nigrum)
Krzew o liściach 3 - klapowych, czerwonawych kwiatach, owocem są jagody zebrane w zwisające grona.

Olsza czarna ( Alnus glutinosa)
Wysokie drzewo o ciemnoszarej korze, jajowatych liściach. Męskie kwiatostany są długie i zwisające, natomiast żeńskie są krótkie i drewnieją, tworząc pozorną szyszkę.

[spis treści]

 


Stanowisko "Most w Uzarzewie"


Należy wiedzieć, że...
... na polskich rzekach od wieków wznoszono zapory i jazy, zatrzymujące wodę. Obecnie również takie budowle służą retencjonowaniu wody, pozyskiwaniu energii elektrycznej, chronią przed powodziami. Współczesność stawia jednak nowe wymogi ochronie środowiska, dostrzega się wartość dolin rzecznych jako terenów najmniej zdewastowanych działalnością człowieka, w których zachowało się niespotykane gdzie indziej bogactwo flory i fauny. Ochrona bioróżnorodności jest w Polsce zagwarantowana prawnie. Rzeka, płynąca wolno wśród bagien, jest rezerwuarem wody, której w Wielkopolsce jest zbyt mało.
Można tu zaobserwować...
...miejsce które według planów hydrotechnicznych miało być zalane wodą. Piękny starodrzew olchowy, będący ozdobą wsi, kilka lat temu został wycięty. Według dawnych planów, wody Cybiny miały być spiętrzone przez budowę zapór w okolicach Swarzędza i Jankowa. Utworzony w ten sposób zbiornik retencyjny " Zalew Uzarzewo" , miałby długość niemal 14 km i powierzchnię 535 ha., lecz jednocześnie ostatni fragment naturalnej doliny rzeki zostałby bezpowrotnie zniszczony.
Zdaniem naukowców inwestycja ta nie przyniosłaby żadnych korzyści. Płytki, wypełniony brudną wodą zbiornik nie nadawałby się na miejsce rekreacji, a magazynowaniu wody równie dobrze służą obficie występujące w dolinie pokłady torfu.

Cybina - na przeciwległym brzegu jeziora zachował się jej naturalny bieg.

[spis treści]


Stanowisko "Czyżnie nad Jeziorem Uzarzewskim"

Należy wiedzieć, że...
...Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego, wilgotnego, gdzie naturalną formacją roślinną jest las. Oznacza to, że gdyby nie działalność człowieka, niemal cały obszar naszego kraju pokrywałyby lasy - zależnie od właściwości podłoża, byłyby to różne rodzaje lasów liściastych, borów iglastych lub mieszanych.
Trwająca wiele wieków gospodarka doprowadziła do wylesienia przeważającej części obszaru kraju. Ofiarą wyrębów padały przede wszystkim lasy liściaste, rosnące na żyznych i umiarkowanie wilgotnych glebach, najlepiej nadające się na pola uprawne. W Wielkopolsce były to najczęściej lasy dębowo-grabowe, czyli grądy.
W miejscach pozostawionych odłogiem przyroda sama goi zadane jej rany, rozpoczyna się tam proces sukcesji ekologicznej, czyli samoistnego odtwarzania naturalnej biocenozy - lasu. Trwa on dziesiątki lub setki lat i w tym czasie tworzą się tak zwane zbiorowiska zastępcze, które czasem odznaczają się dużą trwałością.

 

Można tu zaobserwować...
...gęste, cierniste zarośla, zwane czyżniami. Zastępują one lasy liściaste, a utworzone są głównie przez tarninę, z niewielką domieszką głogu, bzu czarnego, trzmieliny. Najczęściej wyrastają one na miedzach, przydrożach, czy - tak jak tutaj - na stromych i trudno dostępnych skarpach. W Dolinie Cybiny można je spotkać w wielu miejscach.
Rysunki:
Tarnina ( Prunus spinosa) ciernisty krzew o białych kwiatach, obficie rozwijających się wczesną wiosną, owocem jest ciemnogranatowy pestkowiec
Trzmielina ( Evonymus europaea ) krzew o młodych pędach koloru zielonego, eliptycznych lub wydłużonych liściach i charakterystycznych, żywoczerwonych owocach, utrzymujących się często aż do zimy.
Klon polny ( Acer campestre ) krzew lub drzewo o liściach klapowanych 5 - 10 cm. dł. ; środkowa klapa zwęża się ku dołowi. Owocem jest skrzydlak rozchylony pod kątem 180 stopni.

[spis treści]

 


Stanowisko "Źródło"

Należy wiedzieć, że...
...większość wody opadowej wsiąka w dobrze przepuszczalne podłoże, najczęściej piasek lub żwir. Gdy dotrze do warstwy nieprzepuszczalnej, utworzonej z gliny lub iłu, zatrzymuje się na niej jako woda gruntowa.
Źródła to miejsca, w których woda gruntowa wypływa na powierzchnię. Najwięcej jest ich na terenach odznaczających się wysokimi opadami i obfitujących w strome zbocza, a więc w górach. Wielkopolskę pokrywają osady polodowcowe, które są już słabo urzeźbione, co w połączeniu z niskimi opadami sprawia, iż w naszym regionie nie ma warunków sprzyjających powstawaniu źródeł.

Można tu zaobserwować...
...stromy stok Doliny Cybiny : wysoczyzna osiąga 100 m.n.p.m., podczas gdy powierzchnia Jeziora Uzarzewskiego położona jest na wysokości 71 m.n.p.m. Przerwanie warstw wodonośnych pozwala gdzieniegdzie sączyć się wodom gruntowym - drobne strugi w wielu miejscach przecinają drogę biegnącą brzegiem jeziora. W tym miejscu wypływ jest na tyle obfity, że woda tworzy niewielki strumień. Wywołana przez niego erozja doprowadziła do powstania odgałęzienia doliny w kształcie wąwozu. Jego stoki porastają głównie dwa gatunki drzew : jesion i wiąz. Ten fragment lasu ma więc charakter łęgu wiązowo - jesionowego.
Wiąz jest pospolitym drzewem, jednak rzadko widuje się jego stare okazy, gdyż są niszczone przez naczyniową chorobę wiązów, wywoływaną przez grzyb Graphium ulmi, którego roznosi kornik ogłodek wielorzędowy.

Rysunki
Jesion ( Fraxinus excelsior) wysokie drzewo o liściach pierzasto złożonych, owocem jest skrzydlak 3 - 4 cm dł,

Wiąz ( Ulmus glabra ) zdrowe okazy dorastają do pokaźnych rozmiarów, charakterystyczną cechą jest niesymetryczna blaszka liściowa, owocem jest oskrzydlony orzeszek.

[spis treści]

 


Stanowisko "Łęg olchowo - jesionowy"

Należy wiedzieć, że...
...charakterystyczną cechą krajobrazu polodowcowego jest wyraźna mozaikowość środowiska. Pozostawione przez lodowiec osady mineralne, jak piaski czy gliny, poprzecinane są przez ekosystemy wodne, które stopniowo przechodzą w silnie zabagnione szuwary i wilgotne lasy, rosnące na podłożu organicznym.
Obecność wody w podłożu jest jednym z najważniejszych czynników ekologicznych, decydujących o składzie gatunkowym ekosystemu leśnego.
Łęgi tworzą się na siedliskach podmokłych, w których ma miejsce słaby przepływ wody lub są zalewane podczas powodzi. W Dolinie Cybiny można spotkać fragmenty lasów o cechach łęgów olchowo - jesionowego i wiązowo - jesionowego.

Można tu zaobserwować...
...dużą różnorodność warunków ekologicznych w promieniu zaledwie kilkuset metrów, będącą wyrazem mozaikowości środowiska.
Woda wypływająca ze źródła w stromym stoku doliny tworzy niewielki strumyk, który przepływając przez bagno przyczynia się do ruchu wody w powierzchniowych warstwach gleby, po czym uchodzi do jeziora. Przepływ wody w podłożu sprawił, iż rozwinął się tu las o charakterze łęgu.
Spośród kilku gatunków drzew, rosnących w Polsce na terenach podmokłych, na tym stanowisku spotykamy jesion i olchę. Jesteśmy w łęgu olchowo - jesionowym, który łagodnie, bez wyraźnych granic przechodzi w ols nad Cybiną i łęg wiązowo - jesionowy na stoku doliny.
Urozmaicenie szaty roślinnej jest odzwierciedleniem mozaikowości środowiska. Ten silnie podmokły rejon jest cenny przyrodniczo, gdyż porastające go lasy mają postać bliską naturalnej.

Rysunki
Jesion ( Fraxinus excelsior) wysokie drzewo o liściach pierzasto złożonych, owocem jest skrzydlak 3 - 4 cm dł,
Olsza czarna ( Alnus glutinosa)
Wysokie drzewo o ciemnoszarej korze, jajowatych liściach. Męskie kwiatostany są długie i zwisające, natomiast żeńskie są krótkie i drewnieją, tworząc pozorną szyszkę.

[spis treści]

 


Stanowisko "Ekoton na wyspie mineralnej"

Należy wiedzieć, że...
...w zróżnicowanym, mozaikowym środowisku, natężenia czynników ekologicznych zmieniają się stopniowo, dlatego jedna biocenoza na ogół łagodnie przechodzi w inną - strefa przejścia pomiędzy nimi, nazywana ekotonem, zazwyczaj jest na tyle szeroka, że gatunki charakterystyczne dla obu biocenoz nawzajem się przenikają.
Mianem wyspy mineralnej określa się wzgórze, zbudowane z łatwo przepuszczalnych osadów polodowcowych, najczęściej piasku, położonych wśród bagien, a więc podtopionych osadów pochodzenia organicznego.
Można tu zaobserwować...
...wspinając się kilka zaledwie metrów, jak zmiana natężenia czynnika ekologicznego ( właściwości podłoża ) wpływa na skład szaty roślinnej. Przyroda stworzyła tu doskonałe warunki do obserwacji ekologicznych, niczym w naturalnym laboratorium.
? U podnóża pagórka widzimy łęg olchowo - jesionowy, rosnący na bagnistym, organicznym podłożu.
? Na szczycie piaszczystego wzgórza panują zupełnie inne warunki, niż pod nim - woda łatwo wsiąka i rośliny nigdy nie są podtopione. Rośnie tu bór sosnowy, jednakowy wiek wszystkich drzew wskazuje, że został sztucznie posadzony. W środkowej części wzgórza znajdziemy domieszkę gatunków typowych dla borów sosnowo - dębowych, rosnących na piaszczystym podłożu : siewki dębu bezszypułkowego, jarząbu, leszczyny.
? Strefa przejściowa (ekoton) jest bardzo wąska i wyrazista, ponieważ podłoże zmienia się gwałtownie. Stanowi ją pas stoku wzgórza, w którym pnie sosen obficie oplata chmiel, a w podszycie, oprócz gatunków borowych, występuje kruszyna. Chmiel jest pnączem charakterystycznym dla wilgotnego łęgu, lecz nie występuje w nim tak masowo, jak na skraju wzgórza. W centrum wyspy prawie go nie ma - tam panują warunki odpowiednie dla boru.

Rysunki
Chmiel ( Humulus lupulus) pnącze do 5 m dł., o łodydze zaopatrzonej w sztywne, zadzierzyste włoski, liście 3 - 5 klapowe, bardzo szorstkie.
Kruszyna ( Frangula alnus ) krzew o jajowatych, tępo zakończonych liściach z 6 - 8 parami prostych, ukośnie ustawionych nerwów. Owocem jest czerwony lub czarny pestkowiec.

[spis treści]

 



Stanowisko "zarośla wierzbowe"

Należy wiedzieć, że...
...lasy olchowe, rosnące na zabagnionych glebach organogenicznych, od dawna były przekształcane w łąki i pastwiska. Utrzymują się one dzięki antropogenicznym czynnikom mechanicznym: koszeniu i wypasowi.
W miejscach, w których ich zaniechano, naturalna sukcesja prowadzi do powstania olsów.
Na zaniedbanych, zdegradowanych łąkach tworzą się często zbiorowiska zastępcze w postaci zarośli wierzbowych.

Można tu zaobserwować...
Rozległe, gęste zarośla wierzby łozy. W bardziej wilgotnych zagłębieniach terenu widzimy odnawianie się olchy, a więc bezpośrednią sukcesję w kierunku olsu, z pominięciem zastępczych zarośli łozowych.

Rysunek
Wierzba szara, łoza ( Salix cinerea ) krzew do 5 m wys., o liściach odwrotnie jajowatych 5 - 9 cm dł. I 2 - 4,5 cm szer.

[spis treści]

 


 

Stanowisko "ochrona ptaków"

Należy wiedzieć, że...
...ze względów ekonomicznych w lasach gospodarczych nie zostawia się na ogół starych, dziuplastych drzew.
Zwierzęta podlegają takim samym prawom ekologii co rośliny, choć w mniejszym stopniu są zależne od czynników fizycznych i chemicznych (jak woda czy światło), a bardziej od czynników biotycznych ( jak pokarm, obecność drapieżników, konkurentów czy odpowiednich warunków do rozmnażania się). Brak dziupli jest często czynnikiem ograniczającym dla wielu gatunków ptaków, t.zw. dziuplaków.
Rozwieszanie budek lęgowych rekompensuje brak naturalnych dziupli.

Można tu zaobserwować...

...wzgórze porośnięte ok. 30-letnim drzewostanem sosnowym. Samoistnie wysiewa się w nim brzoza oraz gatunki tworzące bory sosnowo - dębowe: sosna, dąb, jarząb. Pomimo bezpośredniej bliskości łąk, niemal zupełnie brak gatunków łęgowych. Interesujące byłoby porównanie z roślinnością sąsiedniej wyspy mineralnej.
Na sąsiednich drzewach rozwieszono różne typy budek lęgowych.
Nr 1 - skrzynka typu A przeznaczona dla drobnych ptaków, zwłaszcza sikor.
Nr 2 - skrzynka typu B, zajmowana przez szpaka, kowalika, krętogłowa.
Nr 3 - skrzynka typu D, przeznaczona dla dość dużych ptaków: sów, dudka,
kawki, sokoła pustułki.
Nr 4 - skrzynka półotwarta, dla ptaków gnieżdżących się w płytkich
wnękach,
jak kopciuszek, pleszka, pliszka siwa, muchołówka szara.
Nr 5 - skrzynka w kształcie klina, przeznaczona dla pełzaczy.
Nr 6 - skrzynka z trocinobetonu dla szpaków.

[spis treści]

Ścieżkę opracował: Marek Smolarkiewicz